در كتاب‌هايى كه در اين دوره نوشته شد ، به وجود و وقوع آن تصريح شده حتى كتاب‌هايى تحت همين نام و يا با اشاره به مسألهء حيرت و وقوع آن ، نگارش يافته است ، مشكلاتى را پديد آورد كه در وهلهء اول ، انشعاب و تفرقه در مسألهء جانشينى امام يازدهم عليه السّلام بود كه منجر به پيدايش فرقه‌هاى جديد شد و پس از آن در زمان نائبان خاص به ظهور مدعيان دروغين نيابت و بابيت منتهى گرديد . كتاب الامامه و التبصرة من الحيره نوشتهء ابن بابويه رازى است ، عبد اللّه بن جعفر حميرى نيز كتاب الفتره و الحيرة را به رشتهء تحرير درآورد « 1 » و يكى ديگر از عالمان عصر ، كتاب الغيبه و كشف الحيره را نوشت « 2 » . علاوه بر اين‌ها عالمانى چون كلينى ، نعمانى و ابن بابويه و بعدها شيخ صدوق ، در ابتداى برخى كتاب‌هايشان به اين مسأله تصريح كرده‌اند . « 3 » دراين‌جا به‌طور اختصار به پيدايش انشعابات فرقه‌اى پس از شهادت امام عسكرى عليه السّلام و عملكرد نائبان خاص در هدايت و رهبرى جامعهء شيعه مىپردازيم . الف ) مسألهء امامت و پيدايش انشعابات فرقه‌اى پس از شهادت امام عسكرى عليه السّلام و آغاز دوره غيبت ، مهم‌ترين مسأله براى شيعيان ، شناخت امام و جانشين حضرت عسكرى عليه السّلام بود . مشكل تعيين و تشخيص امام معصوم در ادوار پيشين تاريخ شيعه و در زمان ديگر ائمه عليهم السّلام نيز روى داده بود ، ولى شرايط خاص پيش‌آمده در اين زمان ، اين وضعيت را دشوارتر مىساخت . امام عسكرى عليه السّلام شش سال دورهء امامتش را در تقيه و خفاى شديد گذرانيده بود كه طى آن مدت فقط تعداد اندكى از شيعيان امكان دسترسى مستقيم

--> ( 1 ) . طوسى ، الفهرست ، ص 294 . ( 2 ) . سلامة بن محمد ارزنى ( م 339 ق ) اين كتاب را نوشت . نجاشى ، ش 512 . پس از او محمد بن احمد صفوانى ، كه در 346 ق زنده بود ، نيز كتابى به همين نام نگاشت ر . ك : آقا بزرگ تهرانى ، الذريعه ، ج 16 ، ص 84 . ( 3 ) . در اين‌باره نگاه كنيد به : مقدمهء كتاب الكافى ، كتاب الغيبه نعمانى در جاهاى مختلف و مقدمهء كتاب كمال الدين و تمام النعمه .